Mateuszznaczenie imienia, pochodzenie, imieniny i statystyki

Pochodzenie i znaczenie imienia Mateusz

Mateusz znaczy „dar Jahwe” i jest to jedno z tych imion, w których znaczenie widać gołym okiem po rozłożeniu na części. Hebrajskie Mattitjahu składa się z rzeczownika mattan — „dar”, „podarunek” — i skróconej formy imienia Bożego Jah. Całość to zdanie: Bóg dał.

Imion zbudowanych w ten sposób jest w Biblii sporo; Mattitjahu nosił między innymi ojciec Judy Machabeusza. Do Europy weszło przez grecki przekład, który skrócił je do Matthaios, i przez łacińską Wulgatę.

• Hebrajskiמַתִּתְיָהוּ — Mattitjahuzdanie: „dar Jahwe”, imię znane z czasów machabejskich
• GrekaΜατθαῖος — Matthaiosskrócona forma z Nowego Testamentu, obok pełniejszej Mattathias
• ŁacinaMatthaeusforma Wulgaty, od której poszły wszystkie warianty europejskie
• StaropolskiMateusz · Maciejdwie polskie formy jednego hebrajskiego imienia, w XVI wieku mylone w księgach
• DziśMateuszimię męskie, 12. co do liczebności w Polsce

Rozdwojenie jest tu najciekawsze. Greka oddała hebrajskie imię na dwa sposoby: krótszy Matthaios i dłuższy Mattathias. Z pierwszego zrobił się łaciński Matthaeus i polski Mateusz, z drugiego Matthias i polski Maciej. To nie są dwa podobne imiona — to jedno imię, które rozeszło się na dwie drogi jeszcze przed chrztem Polski.

Polskie księgi metrykalne długo tego nie rozróżniały. W szesnastowiecznych zapisach ten sam człowiek bywa raz Mateuszem, raz Maciejem, a przy okazji Matyjaszem. Rozdział ustalił się na dobre dopiero wtedy, gdy kalendarz przypisał każdej formie osobnego apostoła i osobną datę.

Kiedy Mateusz obchodzi imieniny

Polskie kalendarze notują to imię siedem razy w roku, ale spór o datę tu nie istnieje: obchodzi się 21 września, we wspomnienie św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty. Pozostałe terminy są papierowe — stoją w kalendarzach, lecz prawie nikt ich nie używa.

• główne
  września
  21

• 7 styczniaBł. Mateusz z Agrigento, franciszkanin i biskup — data z martyrologium franciszkańskiego.
• 21 wrześniaŚw. Mateusz Apostoł i Ewangelista — data uznawana za główną.
• 25 grudniaTermin, który w kalendarzach imion wypada w Boże Narodzenie — w praktyce nieobchodzony.

Wrzesień bez konkurencji

Jeżeli Mateusz nie mówi inaczej, 21 września jest wyborem bezpiecznym w stu procentach. To data ewangelisty, ta z kalendarzy ściennych i ta, którą podpowiada każdy telefon. Grudniowe terminy są w praktyce nie do obchodzenia — pierwszy wypada w Boże Narodzenie, drugi w środku świątecznego tygodnia, kiedy nikt nie organizuje imienin.

Patroni imienia

Patron Mateusza jest jedynym ewangelistą, którego zawód znamy dokładnie — i to zawód, który w jego czasach uchodził za hańbiący.

Zdrobnienia i formy pieszczotliwe imienia Mateusz

Mateusz jest długi i ma w środku trudne -eu-, więc polszczyzna skracała go z dwóch stron naraz: od końca wyszedł Mateuszek, od początku Mati i Matys.

Mateuszek · Mati · Matys · Matysek · Matejek · Matuś · Mateuszko

Mateuszek to forma domowa i szkolna, wciąż wyraźnie zdrobniała. Mati jest najmłodsze i najbardziej miejskie — pisane też Mathi, głównie w internecie. Matys i Matysek brzmią swojsko i mają starsze korzenie: Matys to dawna, ludowa forma tego samego imienia. Matejek zostaje w rodzinie, a Matuś w pokoju małego dziecka.

Mateusz w innych językach

Warto porównać tę listę z listą wariantów Macieja. Kilka języków, tak jak polski, trzyma obie formy osobno — czeski ma Matouš i Matěj — a kilka zlało je w jedno i dziś nie widzi różnicy.

Mateusz w liczbach

Mateusz zajmuje 12. miejsce w całej populacji — to nadal ścisła czołówka imion męskich w Polsce — ale wykres poniżej opowiada historię odwrotu. Wśród żyjących Mateuszy zdecydowana większość to dzisiejsi trzydziesto- i dwudziestolatkowie.

Szereg zaczyna się od najwyższego słupka w całym zestawieniu: rocznik 2000. Od tamtej pory nie ma ani jednego roku wyraźnego odbicia — liczba nadań spada systematycznie przez ćwierć wieku i ostatni rocznik jest niemal dwudziestokrotnie niższy od pierwszego.

Część tego spadku to demografia: dzieci rodzi się w Polsce coraz mniej. Ale Mateusz traci także miejsca w rankingu noworodków — z trzydziestego w 2020 roku na czterdzieste czwarte w 2025. Czternaście pozycji w dół w pięć lat to już realny odwrót od imienia, a nie sama liczba urodzeń. Najedź na słupek, żeby zobaczyć liczbę dla konkretnego roku.

Sąsiedztwo w rankingu imion męskich

Ostatnie roczniki — gdzie plasowało się imię Mateusz

Rejestr PESEL zawiera 46 202 różnych imion męskich nadanych jako pierwsze. Stan danych: 20 stycznia 2026.

Znani Mateusze

Imię jest w Polsce obecne od średniowiecza, ale jego wielka fala przypadła na lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte — dlatego lista jest wyraźnie podzielona: jeden uczony z przełomu XIV i XV wieku, a potem sami ludzie urodzeni współcześnie. Zamiast lat życia podajemy dziedzinę: data nie zdezaktualizuje się razem z życiorysem.

• Mateusz z KrakowaTeolog i filozof, rektor uniwersytetu w Pradze i w Heidelbergu, później biskup Wormacji. Jeden z pierwszych Polaków, którzy zrobili wielką karierę w zachodnioeuropejskiej nauce.
• Mateusz KusznierewiczŻeglarz, mistrz olimpijski w klasie Finn i medalista w klasie Star.
• Mateusz DamięckiAktor filmowy i teatralny z rodziny o kilkupokoleniowej tradycji aktorskiej.
• Mateusz BanasiukAktor filmowy i serialowy, znany także ze scen teatralnych.
• Mateusz PospieszalskiSaksofonista, kompozytor i aranżer, związany z kilkoma pokoleniami polskiej sceny muzycznej.
• Mateusz KlichPiłkarz, pomocnik, wieloletni reprezentant Polski.
• Mateusz PonitkaKoszykarz, kapitan reprezentacji Polski.

Przysłowia i powiedzenia o Mateuszu

Mateusz wypadł w kalendarzu wyjątkowo dogodnie dla przysłów: 21 września to praktycznie próg jesieni, dzień przed równonocą. Polszczyzna ludowa zrobiła z niego punkt, w którym kończy się ciepła część roku — i obwiesiła go kapeluszami, płaszczami i kożuchami.

• Po świętym Mateuszu kiep, kto w kapeluszu.

  Najbardziej znane z całej grupy i najbardziej dosłowne: od tego dnia lekkie nakrycie głowy przestaje wystarczać. W innej wersji: Po świętym Mateuszu zimno chodzić w kapeluszu.

• Niech po świętym Mateuszu chucha, kto sobie nie kupił kożucha.

  Ta sama myśl, ale ostrzej — i skierowana do tych, którzy nie przygotowali się na zimę w porę.

• Pogoda na świętego Mateusza cztery niedziele się nie rusza.

  Przysłowie prognostyczne: aura 21 września miała się utrzymać przez następny miesiąc. Notowane też w wersji Pogoda Mateuszowa cztery niedziele się zachowa.

• Na świętego Mateusza dostanie kapusta kapelusza.

  O główkach kapusty, które pod koniec września są już zwinięte i gotowe do zbioru. Kapelusz wraca tu w zupełnie innym znaczeniu.

• Święty Mateusz dodaje chłodu i raz ostatni podbiera miodu.

  Pszczelarski koniec sezonu: po tej dacie z ula już się nie brało, bo zapasy zostawiano rodzinie na zimę.

Ciekawostki o Mateuszu

• Mateusz i Maciej to jedno imię. Hebrajskie Mattitjahu greka oddała raz krótko (Matthaios), raz pełniej (Mattathias), a łacina utrwaliła obie wersje. Polszczyzna odziedziczyła je jako dwa osobne imiona z dwoma osobnymi apostołami i dwiema datami. Ten sam podział ma czeski: Matouš i Matěj.

• Trzy obrazy Caravaggia w jednej kaplicy. W rzymskim kościele San Luigi dei Francesi stoją obok siebie Powołanie św. Mateusza, Św. Mateusz i anioł oraz Męczeństwo św. Mateusza. Pierwszy z nich — snop światła padający na stół z pieniędzmi — to jeden z najczęściej reprodukowanych obrazów w historii malarstwa.

• Bach napisał dla tego imienia utwór na dwa chóry i dwie orkiestry. Pasja według św. Mateusza z 1727 roku trwa blisko trzy godziny i uchodzi za największe dzieło wokalno-instrumentalne baroku.

• Patron celników i księgowych. Ponieważ ewangelista był poborcą podatkowym, przypisano mu opiekę nad zawodami, które liczą cudze pieniądze: celnikami, urzędnikami skarbowymi, księgowymi i bankierami. W kilku krajach służby celne mają go za patrona oficjalnie.

• W 2020 roku Mateusz był trzydziestym imieniem nadawanym chłopcom, w 2025 — czterdziestym czwartym. Spadek szedł rok po roku, bez ani jednego odbicia w górę, choć w całej populacji imię trzyma się nadal w pierwszej piętnastce.

Najczęstsze pytania o imię Mateusz